To ci historia!

Blog historyczny, ciekawostki historyczne, sensacje

Wpisy w kategorii: WWI

Szacuje się, że podczas I wojny światowej w walczących armiach wykorzystano ponad 10 milionów koni. Część z nich ciągnęła armaty, wozy z amunicją czy z żywnością. Inne służyły do jazdy wierzchem, gdyż kawaleria była ważną siłą uderzeniową wszystkich armii.

Tylko nielicznym koniom udało się przeżyć tę wojnę. Zginęło ich niewiele mniej niż ludzi – około 8 milionów. Padały od kul, pocisków, chorób, gazu. Ranne trafiały do specjalnych szpitali weterynaryjnych, a po wyleczeniu ponownie wysyłano je na front…
Każdego dnia do wojsk brytyjskich walczących w Europie trzeba były dostarczyć około tysiąca koni, aby uzupełnić straty. W 1917 roku w sztabach alianckich powstała koncepcja, że koń jest cenniejszy niż człowiek, bo trudniej go zastąpić.

Żołnierze zwykle bardzo cenili te zwierzęta. Z wielu listów i pamiętników wynika, że śmierć konia bywała czasem nie mniej przygnębiająca niż kolegi z oddziału. Zdarzały się jednak sytuacje odwrotne, gdy koń zostawał sam na polu bitwy po śmierci jeźdźca. Taką dramatyczną historię opowiedział dziennikowi „Godzina Polski” w początkach 1917 roku anonimowy oficer rezerwy armii niemieckiej…

* * *

kon980x

Staliśmy na granicy. Nasze wojska, kiedy pobiliśmy Rosjan odeszły daleko, w głąb kraju, a my z rezerwy posłani zostaliśmy na południe, aby uważać czy się co gdzie znowu nie rusza… Urządziliśmy się dosyć wygodnie i mieliśmy przez jakiś czas zupełny spokój. Wysiadywaliśmy długie godziny przed domkiem, słuchając tonów „harmonii“, którą służący mego przyjaciela gdzieś zarekwirował. Tak upływał dzień za dniem, bez przygód. Aż pewnego razu straż z pagórka, gdzie stała na warcie, dała znać, że coś się niedaleko rusza. Wyszedłem na wzgórze i przekonałem się, że są to rosyjscy dragoni, którzy wyjechali z lasu i zatrzymali się. Zwołałem więc zaraz ludzi, kazałem im, by się pochowali i czekali na moje rozkazy. Spomiędzy dragonów wysunął się jeden i pomału, badając okolicę, zbliżał się ku nam. Nagle, ujrzawszy nas, odwrócił się i popędził do swoich. Rozkazałem, by żołnierze wystrzelili. Padło 8 strzałów, a jeździec zleciał z konia, który bez pana zaczął biec po równinie przed siebie. Strzelaliśmy dalej do nieprzyjaciela, schowanego w lesie, skąd też gęsto sypały się kule…

Nasz cisza i spokój skończyły się. Rosjanie zostali w lesie i ostrzeliwali aż do wieczora nasze pozycje. Po nocach czuwaliśmy pilnie, aby nam nie urządzili jakiej niespodzianki. Jednej nocy zawołał mnie żołnierz, stojący na warcie, że widzi coś ciemnego na ziemi, tuż przy zabitym oficerze nieprzyjacielskim. Rzeczywiście, nawet w nocy dał się zauważyć zarys jakiegoś większego stworzenia. Co to mogło być?

- Wiecie panie oficerze, co to jest? To koń zmarłego.

Kiedy zaczęło dnieć, widzieliśmy konia zupełnie dobrze. Wierne zwierzę wróciło do swego pana i stało nad nim, niby pytając – Co jeszcześ się nie wyspał? Moi ludzie z podziwem patrzyli na konia, który parę razy zarżał, jakby chciał trupa obudzić.

- Pójdę tam i pochowam zmarłego – postanowił jeden z żołnierzy.

kon_160408_15

Ćwiczenia w szkole francuskiej kawalerii

Było mu tak, jak i innym, żal nieboszczyka, co leżał rozciągnięty na wznak, twarzą do nieba i konia, który już parę nocy czekał na to, by się jego pan obudził. Ale jak tylko Rosjanie zauważyli żołnierza, zaraz zaczęli gwałtowną strzelaninę, na co my odpowiedzieliśmy podobnie. Koń, wystraszony hałasem uciekł.

To się powtarzało parę nocy. Wierny koń co wieczór przychodził do swego pana, całą noc przestał przy trupie, a jak zaczęło świtać i usłyszał pierwszy strzał – znikał. Widok tego biednego konia przy zabitym był dla naszych żołnierzy bardzo męczący. Wreszcie pewnej nocy dwóch ochotników  wybrało się i oficera pochowali.

- Już zakopany – oznajmił mi jeden z nich.

Zdarzenie to tak mnie zdenerwowało, że przez całą noc nie mogłem spać. Zostałem na straży. Noc była piękna i cicha. Naraz w tej ciszy rozległo się rżenie. Biedny koń wrócił znowu, ale swego pana już nie zastał. Więc odszedł, odszedł na zawsze…

Nie mogę zapomnieć tego rżenia, niesłychanie bolesnym wydawał się mi jego głos. Nastała znowu cisza, tylko tupot końskich kopyt jeszcze chwilę słyszałem. Wierne stworzenie już więcej pana swego nie widziało, a i my odtąd nigdy go już nie spostrzegliśmy.

* * *

Źródło: Godzina Polski nr 93 z 5 kwietnia 1917 roku.

100 lat temu Europa tkwiła w okopach Wielkiej Wojny. Konflikt, który rozniósł się po niemal całym świecie, wszedł w fazę walki na wyczerpanie.

W Europie zachodniej front zatrzymał na linii francuskich umocnień. Mimo ataków i pewnych przesunięć to w jedną, to w drugą stronę. Trwająca od lutego do grudnia 1916 roku krwawa bitwa pod Verdun nie przyniosła trwałej zmiany układu sił. Tak, jak tocząca się niemal równolegle, od lipca do listopada bitwa nad Sommą.

1002633_230133580469259_6212849Wschodni front przebiegał na linii, która wychodziła od Zatoki Ryskiej, przebiegała przez Baranowicze, okolice Tarnopola, Kołomyji, Czerniowic i w okolicy Tulczy dochodziła do brzegów Morza Czarnego, obok delty Dunaju. Tej sytuacji nie zmieniła prowadzona z olbrzymimi stratami trzymiesięczna ofensywa generała Brusiłowa. Całe terytorium byłego Królestwa Polskiego od końca roku 1915 okupowały państwa centralne. Rok 1916 przyniósł ogromne straty walczącym państwom, ale niczego nie rozstrzygał. Kluczowym celem dla uczestników wojny stało się zadanie jak największych strat przeciwnej stronie i odbudowanie własnych rezerw. Państwa centralne, mimo okupowania znacznych obszarów Europy, były w gorszej sytuacji, mając ograniczoną bazę surowcową i wyczerpane rezerwy rekruta. Skąd 5 listopada 1916 roku, w samym środku wojny, władze niemieckie i austriackie wydały dokument nazywany „Aktem 5 Listopada”. Obiecywał powstanie samodzielnego Królestwa Polskiego. Kilka dni później państwa centralne ogłosiły apel o ochotniczy zaciąg Polaków do wojska. Do niepodległości była jeszcze daleka droga, ale początki zostały zrobione. Sprawa niepodległości Polski wróciła na forum światowej polityki. W grudniu car Mikołaj II zapowiedział utworzenie „wolnej Polski z wszystkich trzech jej rozdzielonych terytoriów”, choć do końca chyba nie wiedział o czym mówi…

Okupanci już wcześniej pozwalali na obchodzenie świąt narodowych i umożliwili tworzenie administracji polskiej. Święto Konstytucji 3 Maja było w roku 1916 uroczyście obchodzone wielu miastach. Toczyły się negocjacje o budowaniu armii polskiej i stworzeniu namiastki rządu narodowego. Nie były to łatwe rozmowy, biorąc pod uwagę rozbieżność interesów, brak zaufania do siebie koalicjantów oraz niepewną sytuację militarną i polityczną. Trzy brygady Legionów Polskich skutecznie wspierały armię austro-węgierską w walkach z wojskami rosyjskimi pod Kostiuchnówką na Wołyniu. Po złożeniu dymisji przez komendanta Piłsudskiego, zostały przez austriackie władze wojskowe przekształcone w Polski Korpus Posiłkowy. Polacy zaczęli masowo rezygnować ze służby, co skłoniło okupantów do zgody na zorganizowanie polskiej armii oraz obietnicy utworzenia niezależnego państwa polskiego.

departament_wojskowy_nkn_piotrkow

Departament Wojskowy Naczelnego Komitetu Narodowego – Piotrków Trybunalski 1916

1 grudnia 1916 druga brygada Legionów, prowadzona przez pułkownika Szeptyckiego, wkroczyła  do Warszawy. Mieszkańcy miasta po raz pierwszy od powstania listopadowego zobaczyli przemarsz regularnych wojsk polskich, ale witali je z mieszanymi uczuciami. 6 grudnia gubernatorzy wojskowi Niemiec – von Beseler i Austro-Wegier – Kuk wydali rozporządzenie powołujące Tymczasową Radę Stanu. Miała być 25-osobowym organem doradczym, przygotowującym podstawy przyszłych instytucji państwowych. Uregulowaniu systemu płatniczego służyło powołanie Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej i wprowadzenie nowej waluty – marki polskiej. Pieniądz ten obowiązywał aż do roku 1924, kiedy wskutek reformy Grabskiego powstały złoty polski. W składzie Tymczasowej Rady Stanu znalazł się Józef Piłsudski, który 12 grudnia przyjechał do Warszawy. Został referentem Komisji Wojskowej i zajął się organizowaniem polskich sił zbrojnych. W tym samym roku 1916 po rosyjskie stronie frontu walczyła Brygada Strzelców Polskich, licząca w sumie około 8 tysięcy żołnierzy, niemal wyłącznie Polaków. Mimo swojej nazwy, była całkowicie zależna od dowództwa rosyjskiego.

legiony_warszawa_0

Wjazd Legionów do Warszawy – 1 grudnia 1916

Wojenne wydarzenia zdominowały rok 1916 w Europie. Walczące strony miały świadomość, że użycie nowych rodzajów broni może dać im przewagę i ewentualne zwycięstwo w przeciągającej się wojnie. Przemysł militarny pracował pełną parą. We wrześniu Brytyjczycy po raz pierwszy w dziejach użyli czołgów. Wspomagały one atak piechoty brytyjskiej, podczas bitwy nad Sommą. Niemcy musieli się cofnąć. Czołgi wykorzystywano także w kolejnych potyczkach. Było ich jednak za mało i zbyt często ulegały awariom, aby rozstrzygnęły losy wojny.
Poza walkami na głównych frontach na lądzie, trwała walka na morzach. W lutym 200 mil morskich na wschód od Wysp Owczych doszło do bitwy między niemieckim krążownikiem SMS Greif a brytyjskim HMS Alcantra. Oba okręty zatonęły. W czerwcu odbyła się największa w czasie Wielkiej Wojny bitwa morska pomiędzy flotą brytyjską i niemiecką. Walki w pobliżu Jutlandii przyniosły stronie brytyjskiej około 6,8 tys. ofiar, stratę trzech krążowników liniowych i 11 innych okrętów. Niemcy mieli mniejsze straty – ponad 3 tys. ofiar, jeden krążownik liniowy i 10 innych okrętów. Mimo to starcie nie zostało rozstrzygnięte, flota brytyjska zachowała dominację na morzu.

Mark I – pierwszy czołg angielski – 1916

U wybrzeży Albanii zatonął po storpedowaniu przez austro-węgierski okręt podwodny francuski niszczyciel Renaudin; zginęło 47 członków załogi, ocalało 35.
Niemieckie okręty podwodne prowadziły wojnę totalną, bezwzględnie atakowały nawet statki cywilne. Pod koniec lutego storpedowały na Morzu Śródziemnym francuski statek Provence Zginęło 930 osób. Następnego dnia na kanale La Manche został zatopiony brytyjski statek pasażerski SS Maloja. Tym razem śmierć poniosło 155 osób. Niemcy nie oszczędzali nawet obiektów pod flagą Czerwonego Krzyża. 30 marca ich okręt podwodny zatopił na Morzu Czarnym rosyjski statek szpitalny Portugal. Zginęło 115 członków załogi i pracowników personelu medycznego. Inny statek szpitalny angielski „Britannic” na Morzu Egejskim wpadł na minę postawioną przez niemiecki okręt podwodny i zatonął. Śmierć poniosło 30 osób. Mina ustawiona przez niemiecki okręt podwodny w pobliżu Orkadów była przyczyną zatonięcia brytyjskiego krążownika HMS Hampshire. Na pokładzie był wówczas brytyjski minister wojny, lord Horatio Kitchener, który nie przeżył zatonięcia okrętu. Zginęło 650 osób, w tym minister wojny, lord Horatio Kitchener. Katastrofy morskie zdarzały się w roku 1916 także bez związku z trwającą wojną. W marcu zginęło 445 pasażerów płynącego z Barcelony do Buenos Aires hiszpańskiego liniowca Príncipe de Asturias. Wskutek nagłej mgły statek wpadł na skały niedaleko brazylijskiego miasta Santos.

storm

Krążownik HMS Hampshire

Na przebieg działań wojennych i sytuację polityczną w 1916 roku wpływ miały także inne, niemilitarne wydarzenia. Dwie wrogie koalicje starały się wzmocnić o nowe kraje. W styczniu Czarnogóra zerwała rokowania pokojowe z Austrią i Niemcami i przeszła na stronę Ententy. Do koalicji Wielkiej Brytanii (wraz z krajami korony brytyjskiej: Australią, Nową Zelandią, Kanadą, Indiami i Związkiem Południowej Afryki), Francji, Rosji, Serbii, Belgii, Włoch oraz Japonii dołączyły jeszcze w roku 1916: Rumunia i Portugalia.
W kwietniu w Dublinie wybuchło tzw. powstanie wielkanocne skierowane przeciwko rządom brytyjskim w Irlandii. Ogłoszono utworzenie niepodległej Republiki Irlandii, ale po sześciu dniach walk powstanie upadło. 3 maja Brytyjczycy rozstrzelali 16 jego przywódców na dziedzińcu więzienia w Dublinie.

Stany Zjednoczone w pierwszych latach wojny stosowały zasadę nieinterweniowania w konflikt. Prezydent Wilson bez powodzenia próbował pogodzić wrogie obozy. Po cichu Ameryka wspierała państwa Ententy. Finansowo oraz dostawami broni i amunicji. W 1916 roku sympatia Amerykanów była już po stronie Ententy. Miały na to głównie wpływ brutalne działania niemieckiej floty oraz akty sabotażu, o które podejrzewano agentów niemieckich. W lipcu miały miejsce dwa zamachy. W San Francisco w czasie parady zwolenników przystąpienia do wojny) wybuchła bomba zabijając 10 osób i raniąc 40 osób. Na wyspie Black Tom w Jersey City, doszło do eksplozji w składzie amunicji. Zginęło 7 osób, setki zostało rannych.

Niemcy usilnie starali się trzymać Amerykę z dala od spraw europejskich. Na rękę był im tradycyjny izolacjonizm Amerykanów oraz wewnętrzne konflikty etniczne. Także zaangażowanie Stanów w tłumienie zamieszek rewolucyjnych w Meksyku. W marcu 1916 oddział rewolucjonistów Pancho Villi, wtargnął na terytorium USA i zaatakował miejscowość Columbus w stanie Nowy Meksyk. Kawaleria USA wyparła napastników. Podczas walki zginęło ośmiu amerykańskich żołnierzy i dziewięciu cywilów. Zorganizowano ekspedycję karną, która przekroczyła granicę i przez rok ścigała partyzantów Villi po górach Meksyku. Obecność armii amerykańskiej na ziemi meksykańskiej spotkała się z potępieniem ze strony władz tego kraju. Nieudana ekspedycja kosztowała 130 milionów dolarów i zakończyła się wycofaniem wojsk USA w lutym 1917 roku. Kierujący akcją generał Pershing kilka miesięcy później znalazł się, wraz ze swoimi oddziałami, w Europie, by wziąć udział w I wojnie światowej po stronie państw Ententy. Prezydenta Wilsona do tej decyzji przekonała ostatecznie tajna depesza, jaką Niemcy wysłali do Meksyku. Proponowali w niej Meksykanom… sojusz przeciw USA…

dolomity-jahn_1916

Wojna w Dolomitach według austriackiego malarza i alpinisty Gustawa Jahn`a

Kajzerowskie Niemcy próbowały również osłabiać Brytyjczyków, wspierając ruchy niepodległościowe w Indiach i Irlandii. Tymczasem doszło do sporego zamieszania w samym obozie państw centralnych. 21 listopada zmarł Franciszek Józef I, cesarz Austrii i król Węgier, panujący od 1848 roku. Jego następcą został Karol I Habsburg, który więcej myślał, jak wyciągnąć Austrię z wojny i utrzymać tron, niż o dalszej walce. CK Monarchia słabła z tygodnia na tydzień. Jakby doceniając pokojowe starania cesarza Karola, zimowa natura godziła wrogie armie walczące w wysokich Alpach. 13 grudnia 1916 roku lawiny w Dolomitach pogrzebały około 10 tysięcy żołnierzy armii austriackiej i włoskiej. W jednej z dolin przez którą przebiegała linia frontu, aura zmusiła oddziały obu stron do opuszczenia stanowisk, schronienia się na ziemi niczyjej i kilkugodzinnego zawieszenia broni.

Na wschodzie Europy też się działo. 30 grudnia w Petersburgu zamordowano opiekuna duchowego pary carskiej, mnicha Grigorija Rasputina. Otoczenie dworu rosyjskiego zdecydowało, że mistyk i uzdrowiciel wpływa negatywnie na sprawy państwowe i prowadzi do upadku monarchii. Uważano, że hochsztaplera i rozpustnika należy się  pozbyć jak najszybciej. Ta diagnoza okazała się chybiona. To nie w Rasputinie tkwiła słabość Rosji. Zamordowano człowieka, który jako jedyny ostrzegał cara i carycę: „Trzeba powstrzymać wojnę – nie wolno wypowiadać wojny; to będzie kres wszystkiego”. Rosja w roku 1916 miała jeszcze szansę wybrnięcia z dramatycznej sytuacji militarnej i politycznej. Nieoczekiwanie wiosną cesarz Wilhelm II próbował zainteresować cara rozmowami o pokoju lub rozejmie. Na ile były wiarygodne, trudno powiedzieć, bo Mikołaj II uniósł się honorem. Uznał, że ważniejsze są jego zobowiązania wobec Londynu i Paryża. W grudniu Niemcy zgłosiły propozycje pokojowe do stolic zachodnich. Wilhelm II przedstawił wstępny projekt przerwania walk i rozpoczęcia rozmów o przywróceniu pokoju w Europie. Został zignorowany. Wynik wojny wydawał się już przesądzony. Cesarstwo niemieckie przy pomocy rozlatujących się Austro-Węgier oraz słabej Bułgarii i Turcji, nie mogło wygrać z koalicją francusko-angielsko-rosyjską. Resztę szans Niemcy pogrążyli w morskich otchłaniach, decydując się na wojnę totalną na wodach okalających Europę. Nakłonili tym sposobem Stany Zjednoczone do przyłączenia się do państw Ententy.

lilie-wodne

Obraz z cyklu „Lilie wodne” Cloude`a Moneta

Mimo Wielkiej Wojny i regularnych rzezi na frontach, europejska kultura trwała i rozwijała się. Claude Monet, słynny francuski impresjonista, malował w tym czasie obrazy z serii „Lilie wodne” oraz cykl z płaczącymi wierzbami, jako hołd dla poległych żołnierzy francuskich. „Lilie wodne” osiągają obecnie na aukcjach zawrotne ceny. Jeden z tych obrazów sprzedano za 41 milionów funtów.

Azylem dla wielu artystów stała się neutralna Szwajcaria. W Zurychu niemiecki pisarz, Hugo Ball wynajął pustą halę i ze swoją towarzyszką, literatką i aktorką, Emmy Hennings założył klub nocny „Cabaret Voltaire”. Lokal stał się wkrótce miejscem narodzin nowego ruchu artystycznego – dadaizmu. Częstymi jego bywalcami klubu byli: Wassily Kandinsky, Paul Klee, Giorgio de Chirico i Max Ernst. Na łamach dziennika o tej samej nazwie publikował między innymi Guillaume Apollinaire.

Rok 1916 obfitował w narodziny wybitnych ludzi kultury polskiej i światowej. Przyszli na świat m. in. amerykańscy aktorzy: Gregory Peck i Kirk Douglas, a w Polsce aktorzy: Wacław Kowalski, Czesław Wołłejko, Jan Świderski i Edward Dziewoński oraz aktorka Krystyna Feldman. Urodzili się wybitni polscy pisarze: Wojciech Żukrowski, Julian Kawalec i Kazimierz Brandys. Jednakże tego roku kultura poniosła także dotkliwe straty. W lutym zmarł Henry James, amerykańsko-brytyjski pisarz, krytyk i teoretyk literatury. 15 listopada w Szwajcarii odszedł Henryk Sienkiewicz, a tydzień później w Kalifornii inny wielki światowy pisarz Jack London.

Naukowcy pracowali usilnie nad realizowaniem potrzeb walczących armii, ale zdarzało się im także wynaleźć coś bardziej przydatnego dla ludzkości. Na przykład, możliwość przechowywania krwi przeznaczonej do transfuzji. Dzięki temu w styczniu 1916 roku korpus medyczny Armii Brytyjskiej dokonał pierwszego tzw. pośredniego przetoczenia. Nie bezpośrednio z żyły dawcy, ale z krwi pobranej wcześniej, schłodzonej i przechowywanej w odpowiednich warunkach.

Wydarzeniem ważnym dla medycyny okazały się także narodziny Hilarego Koprowskiego, twórcy pierwszej w świecie szczepionki przeciwko wirusowi polio, powodującego chorobę Heinego-Medina. Przyszły biolog, wirusolog, profesor Thomas Jefferson University, urodził się 5 grudnia 1916 roku w Warszawie.

Charles Hatfield

„Zaklinacz deszczu” Charles Hatfield

Świat nauki zbulwersował w styczniu niejaki Charles Hatfield. Amerykański wynalazca zrealizował zlecenie życia. Wystrzeliwując w niebo rakiety z wodorem i cynkiem sprowadził trwającą 17 dni ulewę. Napełniła nie tylko jezioro Morena, do czego Hatfield zobowiązał wobec władz miasta San Diego, ale również dwa inne sąsiednie zbiorniki retencyjne i spowodowała powódź. „Zaklinacz deszczu” musiał uciekać przed zemstą okolicznych farmerów i zrezygnować z wynagrodzenia za wykonaną usługę.

Dla rozwoju telekomunikacji i informatyki niepodważalne znaczenie miała ogólna teoria względności ogłoszona przez Alberta Einsteina w marcu 1916 roku. Bez niej nie powstałyby m.in. tranzystory, mikroskopy elektronowe, fotokomórki i komputery.

W listopadzie zmarł wynalazca i przedsiębiorca amerykański Hiram Stevens Maxim. Głównym jego osiągnięciem była broń automatyczna, która siała spustoszenie na polach bitew już pod koniec XIX wieku, ale największe sukcesy osiągnęła podczas Wielkiej Wojny. Karabiny o nazwie „Maxim” skutecznie „pracowały” po obu stronach frontu.

Mimo wojny rozwijał się także przemysł cywilny. 7 marca w Monachium została założona firma Bayerische Motoren Werke, w skrócie BMW. Obecnie jeden z najbardziej znanych producentów samochodów. Także właściciel innych marek – Mini i Rolls-Royce. Dniem niezwykle ważnym dla motoryzacji był też 28 kwietnia 1916 roku. We włoskim miasteczku Renazzo di Cento urodził się Ferruccio Lamborghini, producent sportowych samochodów. Jego  pierwszymi pojazdami były traktory, potem wytwarzał także grzejniki i klimatyzatory. Najbardziej jednak marzyły mu się helikoptery, na produkcję których nie otrzymał zgody rządu włoskiego.

bw_seaplane

Boeing Model 1, znany również jako B & W Seaplane

Tymczasem w Ameryce, 15 lipca w Seattle w stanie Waszyngton, William E. Boeing wraz z partnerem zarejestrował przedsiębiorstwo o nazwie „Pacific Aero Products Co”. Rok później firma została przemianowana na „Boeing Airplane Company”. Pierwszym jej produktem był wodnosamolot Boeing Model 1, znany również jako B & W Seaplane.

Na ziemiach polskich, a konkretnie w miejscowości Bory pod Jaworznem, 15 grudnia 1916 powstał Komitet Założycielski Towarzystwa Akcyjnego „Azot”. W składzie komitetu znaleźli znani działacze gospodarczy i polityczni:  profesor Julian Nowak, doktor Tadeusz Piłat i Jan Kanty Steczkowski. W sylwestra 1916 roku wyłoniono Komitet Budowy Fabryki, którego członkami zostali: Józef Sare, Ignacy Mościcki i Stefan Ossowski. Fabrykę uruchomiono w 1918 roku, głównie do produkcji kwasu azotowego oraz saletry sodowej. Do roku 1921 kierował nią inżynier Ignacy Mościcki, późniejszy prezydent Polski.

W początkach XX wieku gwałtownie powstawały kluby i organizacje sportowe. Wychowanie fizyczne i sport stały się ważnym elementem życia wielu środowisk. Podczas wojny oczywiście trudno było zorganizować zawody sportowe. VI letnie igrzyska olimpijskie w Berlinie zostały odwołane. Ale dochodziło do takich zdarzeń jak mecz piłki nożnej podczas rozejmu bożonarodzeniowego w 1914 roku.

28807

Mecz Anglia – Niemcy na ziemi niczyjej

Wojenne, legionowe korzenie ma klub Legia Warszawa, kontynuujący tradycje drużyny piłkarskiej Legionów stacjonujących na Wołyniu. Powstała w marcu 1916, a miesiąc później oficjalnie otrzymała nazwę „Drużyna Sportowa Legia”. Na prezesa wybrano pełniącego obowiązki dowódcy Kompanii Sztabowej chorążego Władysława Groele. Legia jest niemalże rówieśnicą wieloletniego prezydenta FIFA João Havelange`a, który urodził się 8 maja 1916. W Katowicach w czerwcu roku tego samego roku przyszedł na świat Ernst Otto Prandella, znany później, jako Ernest Wilimowski, piłkarz, m.in. Ruchu Chorzów i wielokrotny reprezentant Polski. Zasłynął strzeleniem czterech bramek w meczu z Brazylią podczas mistrzostw świata w 1938 roku. Był też autorem niepokonanego dotąd rekordu polskiej ekstraklasy – strzelenia 10 bramek w jednym meczu. Po wybuchu II wojny światowej Wilimowski grał w powodzeniem w barwach reprezentacji III Rzeszy.

W lipcu 1916 roku w Argentynie odbył się pierwszy turniej Copa America o mistrzostwo Ameryki Południowej. Wygrała go reprezentacja Urugwaju. W innych dyscyplinach sportowych nie odnotowano tylu ważnych zdarzeń. W roku 1916 powstało w Stanach Zjednoczonych profesjonalne stowarzyszenie graczy w golfa (PGA) oraz padł rekord świata w biegu na 400 m. Amerykanin Ted Meredith przebiegł ten dystans w 47,4 sekundy.

W trzecim roku Wielkiej Wojny doszło do niezwykłego zjawiska w przyrodzie. W amerykańskim stanie Montana odnotowano rekordowy spadek temperatury powietrza w ciągu doby. Z 23 na 24 stycznia w miejscowości Browning spadła ona z +6,7 °C do –48,8 °C.

W lipcu przez kilka dni rekin atakował pływaków u wybrzeża New Jersey. Cztery osoby zginęły, jedna osoba została ciężko ranna. To wydarzenie szczególnie zszokowało Amerykanów, gdyż byli dotąd przekonani, że rekiny nie atakują ludzi i zlekceważyli pierwsze ofiary. Wydarzenie to stało się inspiracją do powstania pół wieku później filmu „Szczęki”.

30 kwietnia 1916 roku Niemcy wprowadzili pierwszą w historii zmianę czasu na letni. W Rzeszy i sojuszniczych Austro-Węgrzech przesunięto zegary o godzinę do przodu. Miało to zmniejszyć zużycie energii elektrycznej oraz pozytywnie wpłynąć na samopoczucie żołnierzy na frontach. 21 maja podobny manewr przeprowadzono w Wielkiej Brytanii. Jesienią nastąpiło cofnięcie zegarów o godzinę i powrót do czasu normalnego czyli zimowego. Tak dzieje się do dziś, choć większość ludzi nie widzi w tym niczego pozytywnego.

sykes-picot-1916Poza polami bitew w roku 1916 toczyła się „normalna” polityka. 16 maja podpisano tajne porozumienie między Wielką Brytanią i Francją dotyczące wpływów na Bliskim Wschodzie. Te ubogie ziemie po odkryciu ropy naftowej i upowszechnieniu silników spalinowych stały się dla mocarstw łakomym kąskiem. Traktat „Sykes-Picot” dzielił tereny upadającego imperium otomańskiego na pięć stref. Obecna Syria oraz Liban przypadły Francji, a Irak, Jordania i Palestyna – Wielkiej Brytanii. Granice wytyczono nie licząc się z różnicami plemiennymi i religijnymi, co stało się podłożem konfliktów trwających do dziś. W grudniu te same dwa mocarstwa dokonały podziału niemieckiej kolonii Togo, którą zajęły już w 1914 roku. W ten sposób powstały w Afryce Zachodniej dwa kraje: Togo Brytyjskie i Togo Francuskie. Pierwszy jest dziś częścią Ghany, drugi – samodzielnym państwem.

Do zmian terytorialnych doszło również na półkuli zachodniej. Duńczycy w referendum narodowym zgodzili się na sprzedaż Duńskich Indii Zachodnich Stanom Zjednoczonym. Za południową część grupy Wysp Dziewiczych w archipelagu Małych Antyli na Morzu Karaibskim, Amerykanie zapłacili 25 milionów dolarów.

Tymczasem w USA, 7 listopada prezydent Thomas Woodrow Wilson, jako kandydat Demokratów, pokonał w wyborach republikanina Charlesa Evansa Hughesa. Pozostał w Białym Domu na drugą kadencję prawdopodobnie dzięki obietnicy dalszego trzymania się z dala od wojny w Europie. Kilka miesięcy później stwierdził jednak, że tego wyborczego zobowiązania nie może zrealizować i poprosił Kongres o wypowiedzenie wojny Niemcom.

Jak rozmawiać o prawach człowieka, kiedy na frontach codziennie giną tysiące ludzi? Kogo wtedy interesuje los osoby, którą powszechnie uważa się ledwie za istotę humanoidalną, bliższą małpie niż homo sapiens? Przywieziony z Kongo do Ameryki w 1904 roku pigmej Ota Benga był prezentowany, jako ciekawostka na wystawach i ogrodach zoologicznych. W klatce z orangutanami i szympansami.W końcu odzyskał wolność, ale nie udało mu się wrócić do Afryki. Poniżany, popadł w depresję i 20 marca 1916 roku popełnił samobójstwo. W wieku około 32 lat.

Co oczywiste, prasa łódzka, żegnała rok 1916 informacjami wojennymi. „Godzina Polski” analizowała przyczyny i ewentualne konsekwencje zmiany na stanowisku naczelnego wodza armii francuskiej. Ustąpienia generała Joseph`a Joffre i mianowania w jego miejsce gen. Roberta Nivelle’a. 31 grudnia publikowano komunikaty z 30 grudnia. Wielka Kwatera Główna z Berlina donosiła:

Wschodni teren walk. Front wojsk Ks. Leopolda Bawarskiego. Przy niepomyślnej pogodzie toczyła się zwykła akcya bojowa w rowach strzeleckich. Front wojsk generała-pułkownika arcyksięcia Józefa. W śnieżnych Karpatach lesistych odbywają się pomyślne wycieczki patroli strzelców niemieckich. Na pograniczu górskiem Siedmiogrodu wojska atakujące niemieckie i austryacko-węgierskie wtargnęły, pomimo zaciętego oporu, do oszańcowanych stanowisk i pomimo silnych kontrataków, podczas których Rosyanie pozostawili w naszych rękach 10 oficerów 650 żołnierzy i 7 karabinów maszynowych, posunęły się dalej naprzód.

Bałkański teren walk. Grupa wojsk generała feldmarszałka Mackesena. Nasze niestrudzone wojska na całym froncie pomiędzy górami, a Dunajem nacierają na ustępującego nieprzyjaciela. Toczą one ustawiczny bój na linii na północny wschód od Viziru – Sutesti – Slobozia. Front macedoński. Toczą się jedynie drobne utarczki oddziałów wywiadowczych na płaszczyźnie Strumy.

Zachodni teren walk. Front wojsk generała-feldmarszałka Ks. Rupprechta Bawarskiego. Na północny zachód od Lille, przeważnie na Sommą, na brzegu północnym oraz w poszczególnych odcinkach frontu Aisne ogień wzmógł się na razie. Wielokrotnie odparto natarcia patroli angielskich i francuskich. Front Niemieckiego Następcy Tronu. Na lewym brzegu Mozy Francuzi wykonali w ciągu dnia na zyskane przez nas linie w pobliżu Morte Homme szereg ataków, poprzedzonych silnemi falami ogniowymi, które bez wyjątku odparto.

Podpisał: Pierwszy Generał – Kwatermistrz Ludendorff.

pilsudski_wychodzi_z_ziemianki_kostiuchnc3b3wka_1916

Józef Piłsudski w Kostiuchnówce – 1916 r.

Austriacki sztab generalny donosił z Wiednia:

Wschodni teren walk. Na równinie wołoskiej nacierające siły zbrojne sprzymierzone zyskały w nieustannej walce linie Viziru – Sutesti, oraz pomiędzy Rimnicul – Sarat, a Plaginesci. Na zachód od Plaginesti grupa bojowa generała von Kraffta zbliża się do podnóża gór. Bataliony austryacko-węgierskie zabrały tu nieprzyjacielowi dwie haubice 10 cm. Skrzydło południowe grupy wojsk generała pułkownika arcyksięcia Józefa, pomimo zaciętego oporu nieprzyjacielskiego, osiągnęło ponownie znaczne postępy. Kontrnatarcia rosyjskie odparto, uprowadzając 10 oficerów, 650 żołnierzy i 7 karabinów maszynowych, jako zdobycz dnia tego. Na północ od doliny rzeki Uż rozchwiał się atak rosyjski. Na północny-zachód od Załucza nasze patrole oficerskie odbyły pomyślnie wywiady w kierunku stanowisk nieprzyjacielskich. Na Wołyniu jedna z naszych eskadr powietrznych obrzuciła bombami skład leśny na wschód od Sadowa.

Włoski i południowo-wschodni teren walk. Nie wydarzyło się nic szczególnego.

Podpisał się: zastępca szefa sztabu generalnego von Hoefer Feldmarszałek – porucznik.

Swój komunikat ogłosiła również główna kwatera sprzymierzonej armii bułgarskiej:

Front macedoński. Na całym froncie słaba akcya artyleryjska. Artylerya bułgarska i niemiecka ostrzeliwały pod Bitolą wojska nieprzyjacielskie, które wykonywały poruszenie przed miastem. Front rumuński. Na północnym zachodzie w Dobrudży trwa dalej ofenzywa odpowiednio do planu wojennego. Zajęliśmy wieś Rachel.

Publikowano także ocenzurowane komunikaty drugiej strony konfliktu. Z Paryża donoszono:

Na lewym brzegu Mozy Niemcy, po długotrwałem przygotowaniu artyleryjskiem, o którem już wczoraj wzmiankowano, a którego napięcie jeszcze się wzmogło, wykonali pod wieczór silny atak na froncie przeszło 3 km przeciw stanowiskom francuskim na zachód od wzgórza 304, aż do wschodniego zbocza Mort Homme. Atak spełzł na niczem w ogniu artylerii, piechoty i karabinów maszynowych. Część sił niemieckich wtargnęło do rowu francuskiego na południe od Mort Homme. Na prawym brzegu Mozy Francuzi rozproszyli silny oddział wywiadowczy niemiecki na wschód od reduty Hardaumant. Na reszcie frontu noc była spokojna. Lotnictwo. Porucznik Heurteaux w dniu 27 grudnia zestrzelił 16 z rzędu samolot niemiecki. Potwierdza się, że lotnicy francuscy w tym samym dniu zestrzelili 4 dalsze samoloty niemieckie. Jeden z tych aparatów strącił porucznik Losle, odnosząc 6 z rzędu zwycięstwo oraz szeregowiec Martin, który zestrzelił dotychczas 5 samolotów. 29 grudnia wieczorem. Między Aisneą i Oisneą Francuzi zwrócili skuteczny ogień artylerii na zakłady niemieckie w okolicy Quennvieres. Patrole francuskie wdarły się do rowów opuszczonych przez Niemców. Na lewym brzegu Mozy Niemcy w ciągu przedpołudnia ostrzeliwali gwałtownie stanowiska francuskie od Mozy aż do Avocourt. Podejmowane w rozmaitych punktach tego frontu próby ataków odparto w walkach na granaty ręczne. Pozatem wszędzie walka artyleryi, z chwilowemi przerwami. Lotnictwo. Adyutant Lusbery zestrzelił 6 z rzedu samolot nieprzyjacielski. Porucznik de la Tour zestrzelił 8 z rzędu samolot. Dnia 27 i następnej nocy lotnicy francuscy rzucili bomby na lotnisko Grisolles, na dworzec kolejowy Nesle i na rozmaite fabryki między innemi w Neunkirchen.

Brytyjska kwatera główna z Londynu informowała o wydarzeniach z 29 grudnia:

Uderzyliśmy skutecznie na linię nieprzyjacielską na wschód od Les Gars i znaleźliśmy, że rowy zostały silnie zniszczone wskutek naszego ognia. Na południe od Ancre i w pobliżu Pertes artylerya podjęła ponownie energiczną akcyę.

godzina-01-1917

Łódzkie gazety w sylwestrowych numerach relacjonowały również koronację Karola Habsburga na króla Węgier, która odbyła się dzień wcześniej. Nowy cesarz Austro-Węgier zasiadł na tronie w Budapeszcie jako Karol IV. Był ostatnim cesarzem chrześcijańskiej Europy. Niespełna dwa lata później, w listopadzie 1918 roku, musiał zrezygnować z rządów, ale nie zgodził się na formalne abdykacje. W 1921 roku próbował bezskutecznie restaurować swą monarchię na Węgrzech. Zmarł na emigracji na portugalskiej Maderze. Między innymi za nieugięte trzymanie się tytułów, dających władzę rzekomo pochodzącą od Boga, został Karol Habsburg błogosławionym Kościoła Katolickiego. Jak twierdzą katolickie media, ostatni cesarz „trudy wygnania i cierpienia spowodowane chorobą ofiarował za powierzone mu przez Boga narody”. Aktu beatyfikacji dokonał w 2004 roku papież Jan Paweł II. Narody, w tym Polska, ofiary swojego pana i władcy nie doceniły – zdecydowały wybić się na niepodległość. Dlaczego odrzuciły wspaniałą władzę cesarską pochodząca od Boga? Tego władcy Watykanu nigdy nie wyjaśnili…

Polacy znajdujący się przełomie roku 1916 i 1917 pod „opieką” dwóch cesarzy zaczynali już wierzyć w odrodzenie własnego państwa. Ale tylko monarchiści myśleli o ogłoszeniu królem Polski cesarza Karola. Dziennik „Godzina Polski”, zwana „gadziną” ze względu na niemieckiego wydawcę, witała Nowy Rok z optymizmem. W tonach super patriotycznych. „Resurrexit!” – krzyczała rycina na pierwszej stronie numeru z 1 stycznia 1917. Jakby za chwilę miał nadejść koniec wojny i niepodległa Rzeczpospolita. Dalej też patriotycznie: nutki i tekst starej „Pieśni o Kraju” z muzyką Ignacego Kossobudzkiego i tekstem Artura Oppmana.

resurrexitGłóg zbierał będzie na rodzajnej niwie | Siła wycierpi i napłacze siła | Ten, kto od ciebie w dalekości żywie | Ojczyzno miła!
Jako żurawiom, lecącym z wyraju | Na one gniazda, co je macierz wiła | Trzeba mu zórz twych — i nieba — i maju | Ojczyzno miła !
A gdy tułacza los położy w grobie | Kędy piołunem żałość go poiła | Jemu i w trumnie marzy się o tobie | Ojczyzno miła!
Bo, jak sen, gaśnie każde miłowanie | I wszystko ziemskie ima w plen mogiła | Jedno ku tobie trwałe jest kochanie | Ojczyzno miła!…

 

To miał być radosny dla Polski, Nowy Rok 1917… „Godzina Polski” już widziała jutrzenkę swobody i orła białego cień na światem:

Nad kolebką Nowego Roku trzepoce rozpiętemi skrzydły zbudzony z długiego snu Orzeł biały, wznosi się do wielkiego potężnego lotu ten nasz ptak królewski, leci w wyżyny wyzwolony, choć skuć go do śmierci chciały więzy nikczemnych przyjaciół – wrogów…

Jak było naprawdę? O tym opowiemy za rok…

 

Od początku 1915 roku młoda zduńskowolanka opisywała „na gorąco” życie w mieście okupowanym przez Niemców. Zapisywała także ważne wojenne daty i obcojęzyczne słówka do zapamiętania. Nie wiemy ile lat miała Renia Królikowska, kiedy pisała swój dziennik i czy przeżyła wojnę. Poniżej notatki z maja, czerwca i lipca 1915 roku. Styl i ortografia oryginalne.

fotoxd-022

Sklep metalowy – Zduńska Wola ok. roku 1910

3 maj poniedziałek
Nieszpory majowe śpiewali pieśni narodowe. Wieczorem o 9 przyszła piechota z orkiestrą, grała, przeszła naokoło rynku i poszła do komendanta. Tam była mowa skończona wielkiemi oklaskami krzykiem. Pogoda sprzyja. (…). Jasio wstąpił w legiony 24 sobotę kwietnia.

Maj 7 otworzyliśmy sklep.

8 maja przyszła p. A. F. na stałe. 8 maja zapisywali mąki żołnierze wszystką z 11 maja żandarm zapisywał. Pogodę mamy śliczną. Chodzimy na spacery. Często areoplany jeździły nad miastem. W piątek zabrali 10 worków mąki, ale połowę odesłali z powrotem 28 maja.
30 maj. Przybyli żołnierze i zabrali Jasia do magistratu. Wszystko nadaremno czekamy. Żołnierze przybyli nowi do miasta.

1 czerwca puścili wtorek. Odczasu do czasu areoplany jeżdżą nad miastem. Pogoda bardzo śliczna. W polach bardzo sucho ludzie opowiadają, że słychać strzały bardzo podróżnych bardzo wiele idzie z Łodzi do Sieradza.

5 lipca. Przez całą noc pociągi jechały do Sieradza z amunicyą, armatami i wojskiem. W poniedziałek jechał areoplan do Łodzi i pociąg z ministrami i z ces. (arzem) Wilhelmem. Ludzi nie było. Wczoraj w środę od godziny piątej przyjechały podwody na rynek i wojsko które czekało, wsiadło i wyjechało do Szadku z oficerami. Pogoda bardzo ładna. Bułek się nie piecze od 5 lipca.

W piątek 9 lipca chodzili spisywać miedź i u nas zapisali cztery sztuczki, czajnik i trzy wazoniki. U Hofmanów też zapisali.

Ona przyjechała w sobotę p. H. z panienką Kotlina. W niedzielę byli goście u nas. Antoni w Widawie.

12 lipiec. Złote wesele u p. Arlet. Gości moc tutejszych i obcych. Śpiewacy już od rana samego szli. Moc bukietów nieśli. Różnych zapasów. Ludzi dużo jedzie do Sieradza. Zakładników wzięli i kontrybucyę musi miasto zapłacić kilka tysięcy rubli. Oprócz tego jeszcze dali różnym lokatorom podatek. Kury i kaczki też zapisali. Oficer dzisiaj rano rozmawiał z p. A. Pogoda nie bardzo ładna, bo chłodno.

13 lipiec. Wszędzie chodzą po podatki, po mieście wpierw 30 żołnierzy i niemcy. Nałożyli kontrybucyję-podatek na miasto Zduńska Wola, 51,747 marek 80 fenigów trzeba zapłacić do 15-go lipca, a jeśli nie to o 50 % procent więcej to 30,843 m. Wszyscy są zdenerwowani okropnie. Dla rynku gosp. u nas 129 marki 32 fenigi a w kościelnej ulicy 171 marek i 28 fenigów. Moc żydów wzięli do magistratu i żydówek.

Od 18 lipca zaszły dwie zmiany. Bardzo słychać strzały w ogrodzie cały tydzień. W tym tygodniu są urodziny 27 p. (nieczytelne) i Mamusi 29. Serwetki są ukończone. Dwa areoplany jechały jeden do Łodzi a drugi do Widawy. Moc łódek przywieźli z sobą do Warszawy. I wojska się pakuje moc. Wszystko tam.

D(nia) 27 imieniny p. Aurelji. Matka przyjechała z córką do nas. (nieczytelne). Mamusi były imieniny. Moc prezentów dostała od nas. W naszym ogrodzie bardzo słychać strzały.

 * * *

Dziennik Reni Królikowskiej znajduje się w Muzeum Historii Miasta Zduńska Wola. Dziękujemy za jego udostępnienie.

Jak sto lat temu na Ziemi Łódzkiej żegnano Stary i witano Nowy Rok? Kto to dziś jeszcze pamięta? Kto chce pamiętać o tym, w pogoni za promocjami w supermarketach? Czy rodaków kupujących całymi workami chińskie fajerwerki,  jeszcze to cokolwiek obchodzi?

31 grudnia 1914 roku przypadał w czwartek. Dopiero co opadł kurz bitewny po miesiącu zażartych walk pomiędzy armiami trzech zaborców. Wynik wielkiej bitwy dookoła Łodzi zwanej Bitwą Łódzką, albo „małą bitwą narodów”, pozostał w zasadzie nierozstrzygnięty, żadna ze stron nie osiągnęła zakładanych celów. Był to jednak remis ze wskazaniem na Niemców. Rosjanie 6 grudnia musieli wycofać się z Łodzi, za linię rzek Bzury i Rawki. Następnego dnia do Ziemi Obiecanej wkroczyły wojska niemieckie.

142919

Łódź – zniszczony dom przy ulicy Aleksandrowskiej. Źródło: FotoPolska.eu

Stary zaborca ustąpił miejsca nowemu okupantowi. W takiej sytuacji największym powodem do radości  było zakończenie walk. Krajobraz po bitwie był jednakże przerażający. Na polach bitewnych wokół Łodzi pozostało 200 tysięcy trupów różnych narodowości, m.in. Polaków. W gruzach legły Konstantynów i Lutomiersk, inne miejscowości, jak: Tuszyn, Zgierz, Pabianice czy Aleksandrów uległy poważnym zniszczeniom. Także Łódź mocno ucierpiała wskutek niemieckich bombardowań.

W drugiej połowie grudnia 1914 roku nadszedł czas porządków.  W „Nowym Kurjerze Łódzkim” pojawia się makabryczna i zdumiewająca wiadomość o pracach polowych w grudniu.

W wielu wsiach w okolicy Łodzi, gdzie pociski poryły doły i gdzie polegli pochowani zostali na polach ornych o tyle płytko, że po zmyciu powierzchni przez deszcz widać było części ich ciał, włościanie wspólnemi siłami wykopali groby wzdłuż dróg i przenieśli zwłoki.
Następnie każdy wyrównał swe kawałki ziemi i w tych dniach przystąpiono do robót polnych. W braku dostatecznej liczby koni do pługa, wraz z koniem zaprzęgają się ludzie.
Jedno jest tylko zmartwienie, skąd wziąć na wiosnę ziarna do siewu?

Uprzedzając fakty, warto dodać, że ci z włościan, którzy ze zdobyciem ziarna jakoś sobie poradzili i pola obsiali, zyskali w Nowym Roku kolejne zmartwienie: jak zebrane zbiory uchronić przed skonfiskowaniem przez okupanta?

Łódzka prasa podaje głównie urzędowe informacje o wydarzeniach frontowych oraz o problemach z zaopatrzeniem w żywność. Sporo miejsca zajmują też obwieszczenia gubernatora miasta – generała majora Hansa Gerecke. Wprowadza on konsekwentnie swoje porządki. Gazety niemal codziennie zamieszczają jego rozporządzenia, jak te poniżej:

Wszelki ruch uliczny w Łodzi i na przedmieściach zakazany jest po 9 wieczorem. Chodzić po ulicy dozwolone jest tylko osobom upoważnionym przez piśmienne pozwolenie urzędu gubernialnego. Pozwolenia tego rodzaju udzielane będą tylko lekarzom, akuszerom, straży ogniowej oraz milicji.

Wszelkie restauracje, kawiarnie i lokale publiczne muszą, być zamykane o godz. 9 wieczorem. Wyjątek stanowią restauracje tych hoteli, gdzie są rozkwaterowani oficerowie i tylko dla użytku tychże oficerów.

Przynajmniej 3 dorożki muszą stać także stale od godz. 9 do 12 w nocy przed Grand-Hotelem do użytku gubernatora.

W okręgu łódzkiej cesarsko-niemieckiej gubernji sprzedawane i rozpowszechniane być mogą tylko pisma niemieckie, austrjackie i wychodzące w Łodzi. Winni przekroczenia tego przepisu będą karani.

Podaje się do wiadomości publicznej, że i w wieczór sylwestrowy rozporządzenie o godzinach ruchu w nocy również moc swą utrzymuje. Lokale publiczne muszą być zamknięte po godz. 9 wieczorem.

Kto w tych warunkach myślał, jak zabawić się w sylwestrową noc? Zapowiadany w teatrze „Scala” przy ulicy Cegielnianej wielki sylwestrowy bal maskowy został odwołany. Co to za Sylwester, który kończy się o godzinie 21?

W Nowym Roku gubernator witał łodzian kolejnymi zarządzeniami:

Osobom obcym wstęp na dworzec, jak również i na plant kolejowy, jest wzbroniony.
Posterunki mają nakazane, osoby kręcące się po dworcu i plancie kolejowym, aresztować lub wrazie nie zatrzymania się na trzykrotne wezwanie, zastrzelić.

We wszystkich miejscach sprzedaży, w restauracjach, hotelach, zajazdach i. t. p. ceny powinny być wyszczególnione w markach i fenigach. Wykaz cen w rublach i kopiejkach również ma nadal pozostać.

Niestety, podawanie cen w dwóch walutach nie rozwiązało problemów z zaopatrzeniem tych placówek. Felietonista „Nowego Kurjera” podsumował swoje kawiarniane doświadczenia poniższym tekstem:

W kawiarni. Ktoby chciał dziś traktować poważnie szyldy przedsiębiorstw, rzekłbym mu, iż kiep imię jego. Wojna nie tknęła wprawdzie szyldów. Natomiast z gruntu zmieniła fizjonomję wewnętrzną zakładów. Można w nich dostać, wszystkiego, byle nie tego, co szyld obwieszcza.
Widzę na bocznej ulicy szyld kawiarni i napisy dodatkowo; „dziś flaki”, „lody”, „zimne przekąski”‚ nie licząc tak fundamentalnych zapowiedzi, jak – kawa, herbata, czekolada i świeże ciasto…
Wchodzę. Siadam
- Kawa biała – dyktuję.
Są w sklepie trzy osoby. Wszystkie się ździwiły.
- Kawa? Jakto kawa ?
- Przecież kawiarnia…
- No więc co ? To zaraz musi być kawa?
- Więc o herbatą proszę.
Herbata mogłaby być. A ma pan ze sobą cukier?
- Mam.
- To bardzo dobrze.
- A drzewo pan ma?
- Nie, skądże…
- To jak może być herbata?
Jestem już zły.
- Więc co właściwie można dostać?
- Może papierosy zagraniczne…
- Przecież na szyldzie wyraźnie napisane, że..
- Co to na szyldzie… Szyld nie jest komunikat urzędowy, żeby to musiało być prawdą, co tam napisano.

Lecz zaklinam – niech żywi nie tracą nadziei – dawno temu pocieszał  rodaków wieszcz Juliusz, chcąc zjadaczy chleba w anioły przerobić… Nie udało się, bo… Niech zgadnę: bo chleba zabrakło?

Kim była Renia Królikowska? Czy przeżyła wojnę? Ile lat miała kiedy pisała swój dziennik? Tak mało o niej wiemy, mimo że nosiła nazwisko bardzo popularne w Zduńskiej Woli. Młoda zduńskowolanka opisywała „na gorąco” życie w mieście okupowanym przez Niemców. Zapisywała także ważne wojenne daty i obcojęzyczne słówka do zapamiętania. Jej dziennik zaczyna się z początkiem 1915 roku. Poniżej notatki z lutego, marca i kwietnia. Styl i ortografia oryginalne.

* * *

1 luty – poniedziałek
2 luty – wtorek. Na kolei byłyśmy.
3 luty – Areoplan jechał do Łodzi.
4-5-6-7-8 luty – Żadnych zmian.
9 (luty) – wtorek. Moc samochodów jechało do Łodzi.
10-11-12-13-14 luty. Żadnych zmian nie ma. Przyjechali żołnierze z Francji Lotaryngji, którzy po francusku mówią.
15-16-17-popielec 1915 roku -18 i 19. Moc samochodów, wiozą różne ciężary do Kalisza. Grabią wszystką miedź-syfony-kotły–rondele–wanny–samowary. Do tej pory Bogu dzięki u nas nie byli. Areoplan jechał, podobno był rosyjski. Samochody bez przerwy jadą.
Zduńska Wola_dziennik20-21 – niedziela. Jechał obóz do Sieradza i się zatrzymali też na górkach.*
22 poniedziałek. Przez całą noc jechały obozy i rano austryackie i pruskie już dwa rano przeszły. Między nimi konnica mieszana. Rano deszcz padał i śnieg, a teraz się wypogadza.
23 wtorek. Od samego rana jadą obozy jeden za drugim, artylerya, konnicy moc z Łasku i Szadku do Sieradza. Wszyscy mówią, że się cofają niemcy z pod Warszawy. Jednem ciągiem jadą wciąż. Piechota też szła wieczorem.
24 środa. Wciąż samochody jeździły.
25-26-27. Żadnych zmian niema. Tylko jechał areoplan bardzo wysoko.
28 niedziela – 1 marzec – 2 – 3 środa. Szła piechota z orkiestrą wieczorem przez miasto.
4-5-6-7 niedziela. (nieczytelne) żołnierzy w parach było w kościele.
8-9 wtorek. Byłam u spowiedzi z Mamą.
10 na 11 czwartek. Jechały Zeppeliny o 11-12 3-4 godziny. Kilka godzin nad miastem krążyły.
12-13-14-15. Żadnych zmian nie ma. Mróz jest wielki.
16-17-18 – nie było zmian.
19 piątek św. Józefa Oblubieńca – doniesiono nam że nałożyli kontrybucye 50000 rubli, a potem zmniejszyli na 20000 rubli. W niedzielę rozdawali karty, żeby wpisać swych lokatorów, a na tych będą nakładać grzywnę. W Łasku zapłacili 35000 rubli kontrybucyi.
Do 30 nie było żadnych zmian. W wielkim tygodniu wielkie sprzątania się robi w domu.
22 marca poddał się Przemyśl, myśmy się dowiedzieli 27 marca, a 2 kwietnia napisali szczegółowo.
Do (9-15) żadnych zmian nie ma. Bardzo cicho jest i słychać podobno strzały.
16-17 (kwietnia) – jechał w nocy Zeppelin.
18 (kwietnia) – strzały bardzo słychać od Piotrkowa.

rekwizycja-dzwonow

Rekwizycja dzwonów podczas I wojny światowej, gdzieś w Polsce

Zduńska Wola została zajęta przez wojska niemieckie już 19 sierpnia 1914. Bez walki, gdyż Rosjanie wcześniej opuścili miasto. Jesienią, po udanej kontrofensywie, wojska rosyjskie na krótko (od 15 do 21 listopada) ponownie przejęły władzę w mieście. Od 21 listopada 1914 roku, aż do końca wojny Zduńska Wola była okupowana przez Niemców.

Zduńskowolanie mieli więcej szczęścia niż mieszkańcy Kalisza czy Częstochowy. Niemieckie władze wojskowe zagroziły wprawdzie zbombardowaniem miasta w odwecie za jakieś przypadkowe ostrzelanie ich oddziałów, ale ogień artyleryjski został po kilku salwach wstrzymany. Prawdopodobnie zadecydował o tym fakt, że w Zduńskiej Woli mieszkała duża  mniejszość niemiecka. Mimo to, okupant prowadził politykę „twardej ręki”. Komendantura wojskowa przeprowadzała częste rekwizycje oraz zmuszała ludność do wykonywania różnego rodzaju prac na potrzeby wojska. Pod byle jakimi pretekstami nakładano na zduńskowolan wysokie kontrybucje. Na porządku dziennym były rekwizycje surowców strategicznych dla przemysłu wojennego, takich jak metale kolorowe, od dostaw których państwa centralne zostały całkowicie odcięte w początku wojny. Poza niezliczonymi drobnymi przedmiotami, jak klamki, moździerze czy samowary, zabrano także dwa dzwony z kościoła parafialnego.

Wskutek zniszczeń, braku surowców oraz grabieży maszyn, warsztaty tkackie i fabryki zduńskowolskie zaprzestały produkcji. W krótkim czasie mieszkańcom miasta zaczęło brakować pieniędzy i żywności… O tym przeczytacie w następnej części dziennika młodej zduńskowolanki.

Dziennik Reni Królikowskiej znajduje się w Muzeum Historii Miasta Zduńska Wola. Dziękujemy za jego udostępnienie.

* prawdopodobnie chodzi o teren tzw. „Górek” tj. okolicę dzisiejszej Alei Powstańców Śląskich, ulicy Złotnickiego (wtedy Belwederskiej) oraz budynku Starostwa Powiatowego. Teren zniwelowano w 1924 roku, po czym został on przeznaczony do zabudowy.

Powered by WordPress Web Design by SRS Solutions © 2017 To ci historia! Design by SRS Solutions

  • RSS
  • Flaker
  • Twitter
  • Tumblr
  • Facebook
  • GoldenLine
  • Nasza Klasa
  • Wykop